با توجه به وضعیت بحرانی آب در اکثر استانهای کشور و افت سطح آب زیرزمینی و کسری حجم مخزن اجرای فعالیتهایی که از این منابع ارزشمند و استراتژیک حفاظت نماید یک امری ضروری است لذا علاج بخشی دشتهای بحرانی که با افت مداوم سطح آب زیرزمینی مواجه هستند جز با تعدیل حجم بهره برداری از منابع آب و به ویژه چاههای کشاورزی امکان پذیر نیست در این راستا هیچ یک از راهکارهای مدیریتی موجود برای وصول به تعدیل بهره برداری به تنهایی ضامن پایداری شرایط تعدیل نیست به عنوان مثال اخذ خسارت اضافه برداشت درمیان مدت منجر به افزایش قیمت آب و سازگاری بهره برداران با پرداخت هزینه می گردد .همچنین تلاش برای کاهش بهره برداری از طریق قطع برق با استفاده از کنتورهای هوشمند نیز چندان اجرایی نبوده است بدین جهت ارائه راهکاری برای تعدیل بهره برداری از چاهها به نحوی که ضامن پایداری سیستم باشد ضروری به نظر می رسد. لذا استان خراسان رضوی به عنوان استان پایلوت درسطح کشور نسبت به نصب کنتورها اقدام نموده وبه دنبال آن با مانیتورینگ و ایجاد مدیریت مشارکتی به مهم دست خواهد یافت.

به دلیل شرایط خاص اقلیمی استان خراسان رضوی که از مناطق خشک و نیمه خشک محسوب می شود بارندگی های فراوان مشابه مناطق مرطوب کشور در این استان وجود نداشته که این امر باعث می شود تا رودخانه های زیاد و پرآبی نیز در استان موجود نباشد.بنابراین بخش عمده ای از نیاز آبی ( بیش از 75 درصد ) مصارف مختلف از طریق منابع آب زیرزمینی تامین می شود. از اینرو به دلیل برداشت بی رویه از منابع آب زیرزمینی سطح آب اغلب محدوده های مطالعاتی استان طی سالهای گذشته افت نموده که این امر سبب کسری مخزن و کاهش کیفیت آبخوان ها گردیده است. به منظور جلوگیری از افت مستمر سطح آب زیرزمینی وجبران بخشی از کسری مخزن دشت ها و نیز بهبود کیفیت آب زیرزمینی طرح تعادل بخشی ، تغذیه مصنوعی و پخش سیل مطرح و اجرای آن از سال 84 آغاز گردید. در طرح مذکور با اجرای پروژه های سازه ای و غیر سازه ای سعی می شود تا نسبت به بهبود کمی و کیفی آبخوان اقدامات مطلوبی صورت گردید. در واقع پروژه های طرح تعادل بخشی مشتمل بر دو بخش عمده هستند بخش اول تزریق و تغذیه مستقیم آب به سفره های آب زیرزمینی از طریق اجرای پروژه های سازه ای و بخش دوم مدیریت بهره برداری. یکی از این پروژه ها ، پروژه تعادل بخشی و تغذیه مصنوعی دشت نریمانی می باشد که با انجام تغذیه مصنوعی از طریق احداث 4 حلقه چاه تغذیه و جایگزینی آب برای 6 حلقه چاه بهره برداری در دشت ممنوعه نریمانی و با استفاده از آب مازاد خط انتقال آب سد دوستی صورت پذیرفته و عملکرد این پروژه پس از بررسی فنی اثر بخش ارزیابی شد. در این گزارش عملکرد پروژه تشریح و تزریق آب و اثرات آن بر کمیت آبخوان و همچنین تاثیر آن در کیفیت خاک منطقه و بهبود وضعیت کشاورزی پس از اجرا و بهره برداری از پروژه بطور مفصل توضیح داده شده است . امید است با همت مضاعف از طریق افزایش تغذیه منابع آب زیرزمینی و کاهش تخلیه از آنها تعاد سفره ها را برقرار و در جهت نجات آب استان کوشش مضاعف نمائیم.

نظر به اینکه وضعیت اغلب دشت های استان خراسان رضوی به دلیل بهره برداری بیش از حد مجاز و بی رویه از منابع آب با کسری مخزن و اُفت شدید سطح آب زیرزمینی و عواقب ناشی از آن مواجه می باشد و بیشترین اضافه برداشت از مخازن آب های زیرزمینی از چاه‌های مجاز دارای پروانه صورت می گیرد به نحوی که این میزان حدود 7 برابر حجم برداشت غیرمجاز از چاه های فاقد پروانه می باشد ، شرکت آب منطقه ای خراسان رضوی در راستای انجام وظایف قانونی و اقدامات مؤثر دیگر در بهبود کسری حجم مخازن آب های زیرزمینی کشور و به منظور نظارت و کنترل جدی بر میزان بهره برداری از چاه های استان به ویژه بخش کشاورزی ، پروژه نصب کنتورهای هوشمند را از سال 1387 به روش جایگزینی با کنتورهای برق و با همکاری شرکت های توزیع برق در دو محدوده شهرستان مشهد و مه ولات آغاز لکن از سال 1392 به دلایل متعدد و مشکلات به وجود آمده در فاز بهره برداری از کنتورهای منصوبه ، نحوه‌ی نصب کنتورهای هوشمند بر روی چاه های کشاورزی در سطح استان از روش جایگزینی به روش مستقل و مجزا از تابلوی برق تغییر پیدا کرد که به موجب این تصمیم سرعت نصب کنتورهای هوشمند طی سال های بعد با افزایش رو به رشدی مواجه گردید به نحوی که میزان درصد سرعت نصب سالیانه از 5/8 درصد در سال 1390 به 66 درصد در سال 1393 افزایش پیدا کرد و تأثیر مستقیم و نقش بسزایی را در تسهیل و تسریع بهره برداری کنتورهای هوشمند منصوبه فراهم نمود.

ظرف چند دهه اخیر اضافه برداشت ها و عدم رعایت قوانین مربوطه، وضعیت منابع آبی استان خصوصا منابع آب زیرزمینی که طی هزاران سال به وجود آمده اند را با بحران جدی مواجه ساخته است. تا آن جا که تعدادی از دشت های آبی استان در وضعیت ممنوعه و ممنوعه بحرانی قرار گرفته اند؛ و این بدان معناست که برداشت از این سفره ها بیش از میزان ورودی به آن هاست. این سفره ها به عنوان ذخایری گران بها و بی بدیل، که ادامه حیات و توسعه کشاورزی و صنعت ما بدان وابسته است؛ با آهنگی شتابان به سوی اتمام و تخریب کامل پیش می روند. این روند، تهدیدی جدی برای ما و نسل های آتی محسوب می شود. متاسفانه در حال حاضر علی رغم پیشرفت های قابل توجه تکنولوژی، کشاورزی در استان ما از طریق الگوهای غیراصولی باعث هدر رفتن آب شده و منابع آب زیرزمینی را بیش از پیش با بحران مواجه می سازد. در چنین شرایطی اقداماتی چندجانبه در زمینه اصلاح الگوی مصرف آب در بخش های مختلف و بازگرداندن وضعیت منابع آب به حالت تعادل اولیه، عامل اساسی امکان حفظ حیات و توسعه سکونت گاه ها در استان و کشور خواهد بود. با تصویب و به اجرا در آمدن طرح تعادل بخشی بیلان منابع آب زیرزمینی توسط وزارت نیرو، مجموعه ای از اقدامات مدیریت و سازه ای به منظور کنترل برداشت ها از منابع آب زیرزمینی و برقراری تعادل در بیلان منابع آب به اجرا در آمد. تحقق این اقدامات شدیدا در گرو آگاهی بخشی و افزایش سطح دانش و رفتار اجتماعی بهره برداران منابع آب می باشد. بر این اساس مخاطبان مختلف در خصوص بهره برداری از منابع آب دسته بندی شده و برای هر یک برنامه ریزی لازم صورت گرفت. در بازه زمانی کنونی بر اساس مطالعات انجام شده در خصوص آگاهی و حساسیت مردم نسبت به مسائل حوزه آب، و همچنین تجربه کشورهای پیشگام، قشر دانش آموز به عنوان بهترین و موثرترین مخاطب خاص در فاز اول آموزش و اطلاع رسانی شناخته شد. پس از آن انتخاب گروه سنی محصلین نیز حائز اهمیت می باشد که رده سنی 13 تا 16 سال به عنوان مناسب ترین گروه از نظر اطلاعات عمومی و درک اولیه از مفاهیم منابع آب، مشغله های تحصیلی و آمادگی ورود به جامعه شناخته شدند. طرح فرهنگی - دانش آموزی نجات آب کشاورزی با تکیه بر 5 بخش آموزشی، ارزیابی، مسابقه ها، ارتباطی و ناجی آب تعریف شد و در کلیه مدارس مقطع متوسطه استان خراسان رضوی طی 6 سال پیاپی به اجرا در آمد. ایجاد زمینه فرهنگی مناسب برای اجرای اقدامات مدیریتی تعادل بخشی منابع آب از طریق افزایش سطح آگاهی، حساسیت و حس مسئولیت دانش آموزان و خانواده های ایشان از جمله دستاوردهای این طرح بوده است.